ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΔΙΚΑΣΤΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ
εμφάνιση φωτογραφιών
Παρά τις όποιες προσπάθειες καταβλήθηκαν δεν κατέστη δυνατό να βρεθούν γραπτές πληροφορίες για το οικοδόμημα του Δικαστικού Μεγάρου Κομοτηνής. Όπως είναι γνωστό, οι Βουλγαρικές αρχές κατοχής κατά την αποχώρησή τους από την Κομοτηνή τον Οκτώβριο του 1944 κατέστρεψαν όλα τα αρχεία. Επίσης πουθενά δεν βρέθηκαν σημαντικές βιβλιογραφικές αναφορές. Όσα πιο κάτω αναγράφονται αποτελούν συμπεράσματα που προέρχονται από συγκερασμό πληροφοριών από πολίτες και από μακροσκοπική επιτόπια εξέταση του οικοδομήματος.

Επίσης, επιχειρήθηκε μια ιστορική αναφορά στα γεγονότα που συνέβησαν στην περιοχή που ταυτίζονται χρονικά με τη «ζωή» του κτιρίου.

Το κτίριο που μέχρι πρόσφατα στέγαζε το Δικαστικό Μέγαρο Κομοτηνής, σύμφωνα με πληροφορίες, μελετήθηκε και κατασκευάστηκε από Ολλανδό αρχιτέκτονα περί το 1870, επί σουλτάνου Αβδούλ Αζίζ και του διαδόχου του Αβδούλ Χαμίτ Β’ για λογαριασμό της τότε Οθωμανικής Διοίκησης, ως Διοικητήριο. Την ίδια εποχή, ίσως λίγο μεταγενέστερα (1884), κατασκευάζεται το ρολόι της πόλης από τον Αβδούλ Καδήρ Κεμάλ Πασά, ο οποίος το αφιερώνει στο σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β’.

Πιθανολογείται ότι στον ίδιο χώρο του τότε διοικητηρίου λειτουργούσε και το Δικαστήριο (Καδής), καθόσον δίπλα ακριβώς, στο χώρο που σήμερα έχει ανεγερθεί το νέο δικαστικό μέγαρο, υπήρχαν οι φυλακές, οι οποίες λειτουργούσαν μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’80. Είναι γνωστό ότι το κτίριο βρισκόταν σε μια περιοχή και άλλων διοικητικών δραστηριοτήτων και μορφών εξουσίας. Δίπλα ακριβώς, υπήρχε στρατόπεδο όπου σήμερα βρίσκεται το Διοικητήριο της 21ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχίας. Το κτίριο άρχισε να κτίζεται το 1910 ως Διοικητήριο Τουρκικής Μεραρχίας και, όπως μαρτυρεί ο διάκοσμός του, ολοκληρώθηκε επί βουλγαρικής κατοχής την περίοδο 1913 – 1919.

Το κτίριο του Δικαστικού Μεγάρου χρησιμοποιήθηκε ως διοικητήριο από τις αρχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι τον Ιούλιο του 1913. Η Οθωμανική Διοίκηση διατηρούσε στην Κομοτηνή (Γκιουμουρτζίνα) επαρχείο (σαντζάκι), υπαγόμενο στη Νομαρχία (βιλαέτι) Αδριανούπολης. Το σαντζάκι της Κομοτηνής ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένο και περιελάμβανε τα υποεπαρχεία (καζάδες) της Κομοτηνής, της Ξάνθης, του Αχί Τσελεμπή, του Νταρί Ντερέ, του Εγρί Ντερέ του Κίρτζαλι και του Σουλτάν Γερί. Δηλαδή περιελάμβανε τους σημερινούς νομούς Ροδόπης και Ξάνθης, καθώς και τον νότιο τομέα της περιφέρειας του Χάσκοβο της σημερινής Βουλγαρίας. Επικεφαλής του Σντζακίου ήταν Καϊμακάρης ή Μουτασαφίρης. Επίσης, στην Κομοτηνή είχε την έδρα του Πασάς (στρατιωτικός διοικητής).

Τον Ιούλιο του 1913, με προέλαση του Τάγματος Κρητών, η πόλη της Κομοτηνής περιήλθε στο Ελληνικό κράτος για 15 μέρες. Στη συνέχεια, με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου η Θράκη επιδικάσθηκε στους Βούλγαρους, των οποίων η διοίκηση εγκαταστάθηκε στο ίδιο κτίριο μέχρι το 1919, οπότε η περιοχή περιήλθε στη δικαιοδοσία του κρατιδίου Ντ’ Εσπερέ και την παρουσία στην Κομοτηνή ενός συντάγματος Σομαλών.

Το 1920 μετά από τις συνθήκες Νεϊγύ και Σεβρών, η Θράκη μέχρι τη Σηλυβρία περιήλθε στο Ελληνικό Κράτος και στις 14 Μαΐου η Μεραρχία Σερρών υπό τον Παμίκο Ζυμβρακάκη εισέρχεται στην Κομοτηνή και παραλαμβάνει την πόλη στο κτίριο του πρώην Δικαστικού Μεγάρου. Έδρα της περιφερειακής διοίκησης Θράκης ορίζεται η Αδριανούπολη, ενώ η Κομοτηνή γίνεται έδρα του νομού με τρεις επαρχίες (Κομοτηνής, Σαπών και Ξάνθης). Οι ελληνικές αρχές ιδρύουν Εφετείο στην Αδριανούπολη και Πρωτοδικεία σε μεγάλες πόλεις.

Μετά τη μικρασιατική καταστροφή το 1922 και τη συνθήκη της Λοζάνης το 1923, στην Κομοτηνή μεταφέρεται η Περιφερειακή Διοίκηση Θράκης με πρώτο διοικητή τον Δάσιο και το διοικητήριο μεταφέρεται στην Τσανάκλειο Σχολή, ενώ στο πρώην διοικητήριο μεταφέρονται οι δικαστικές αρχές του Εφετείου Θράκης και του Πρωτοδικείου Ροδόπης. Εκτιμάται ότι η επιλογή δεν υπήρξε τυχαία. Το ελληνικό κράτος επέλεξε να στεγάσει τις δικαστικές αρχές σ’ ένα επιβλητικό για την εποχή του δημόσιο κτίριο, υποδηλώνοντας την κυριαρχία ενός κράτους δικαίου στην πολυπολιτισμική κοινωνία της Θράκης. Το κτίριο λειτουργούσε ως δικαστικό μέγαρο ως τις αρχές του 2004.

Το κτίριο του πρώην δικαστικού μεγάρου Κομοτηνής είναι προφανές ότι ανεγέρθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, ο οποίος χαρακτηρίζεται από την ανάμειξη αρχιτεκτονικών ρυθμών (εκλεκτικισμός). Το κτίριο ταυτίζεται χρονικά με τη συρρίκνωση και την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις γενικές αναταράξεις στο εσωτερικό (κίνημα νεότουρκων) αλλά και στις γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες (σταδιακή συρρίκνωση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας και δημιουργία εθνικών κρατών υπό την κηδεμονία των μεγάλων δυνάμεων της εποχής Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία).

Είναι ένα τυπικό κτίριο διοίκησης της εποχής, αρκετά όμοιο με παρόμοια κτίρια της Κωνσταντινούπολης και όχι μόνο. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχε Οθωμανική Αρχιτεκτονική. Ήδη από τις αρχές του 1700 και το σουλτάνο Αχμέτ τον Τρίτο (Εποχή της Τουλίπας), τα ευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά ρεύματα (Μπαρόκ, νεοκλασικισμός) ήταν κυρίαρχα στα δημόσια κτίρια αλλά και τα τεμένη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αιώνα, μεσουρανούσε το άστρο των αρμένιων αρχιτεκτόνων της οικογένειας Μπαλιάν που σημαδεύτηκε με την κατασκευή περίτεχνων οικοδομημάτων και παλατιών (Ντολμά Μπαχτσέ, Μπεϊλέρμπεη, Κιουτσούκ Σου κ.λ.π.) με σαφέστατα εκλεκτικιστικά στοιχεία μέχρι υπερβολής (τουρκομπαρόκ).

Την ίδια εποχή στην Ελλάδα, κατασκευάζονταν περίτεχνα δημόσια νεοκλασικά κτίρια από Βαυαρούς και Έλληνες αρχιτέκτονες. Στην Οθωμανική ενδοχώρα και, κυρίως, σε μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Αδριανούπολη, οι Σαράντα Εκκλησιές, η Ραιδεστός, η Σμύρνη και αλλού. Ανεγέρθηκαν από την ελληνική ομογένεια ανάλογης τεχνοτροπίας, σχολικά, κυρίως, κτίρια και αστικές κατοικίες. Τέτοιο κτίριο στεγάζει σήμερα το Δημαρχείο της Αδριανούπολης, ενώ αρκετά άλλα διατηρούνται μέχρι τις μέρες μας. Ήταν φυσικό και επόμενο στην οθωμανική επαρχία, τα κτίρια να ακολουθήσουν τις γενικές αρχές σχεδιασμού και αισθητικής των μητροπολιτικών κέντρων, αλλά με σαφώς υποδεέστερο διάκοσμο και υποδεέστερης ποιότητας υλικά.

Το οθωμανικό διοικητήριο της Κομοτηνής διέθετε υπερυψωμένο υπόγειο και δύο υπέργειους ορόφους. Οι περιμετρικοί φέροντες τοίχοι είναι λιθόχτιστοι με κίτρινη λαξευμένη πέτρα προερχόμενη από το λατομείο του Θρυλορίου και διάσπαρτες ποταμόπετρες. Το πάχος των περιμετρικών τοίχων του υπογείου υπερβαίνει τα 70 εκ. μειούμενο σταδιακά στην ανωδομή όπου μετατρέπεται σε οπτοπλινθοδομή συμπαγών πλίνθων.

Τα πατώματα είναι ξύλινα από ντόπιους μεσέδες, με ομοίως ξύλινα ταβανώματα καλής κατασκευής αλλά απλού σχετικά σχεδίου, ενώ η στέγη, εγκιβωτισμένη με συμπαγές στηθαίο οπτοπλινθοδομής, επίσης ξύλινη, κεραμοσκεπής με βυζαντινούς κεράμους που αντικαταστάθηκαν με ρωμαϊκούς, τη δεκαετία του ’90.

Το υπόγειο είναι προσπελάσιμο μόνον από τον εξωτερικό χώρο. Στο ισόγειο οδηγούν δύο εξωτερικές κλίμακες εκ των οποίων η κεντρική αντικαταστάθηκε τη δεκαετία του ’50 και από διπλής προσπέλασης έγινε μονή ευθεία. Την ίδια περίοδο, αντικαταστάθηκε η οροφή του υπογείου με πλάκα οπλισμένου σκυροδέματος, με σημαντικές αστοχίες στην έδρασή της και επ’ αυτής κατασκευάστηκαν μωσαϊκά κοινού τσιμέντου.

Εισερχόμενοι στο κτίριο από το κεντρικό κλιμακοστάσιο αντικρίζουμε μία διπλή κιονοστοιχία από ξύλινους κυλινδρικούς κίονες, καλά κατεργασμένους, με επίστεψη χυτοσιδηρά κιονόκρανα κλασικού ρυθμού. Το κεντρικό ξύλινο εσωτερικό κλιμακοστάσιο ξεκινά με δύο κλάδους και καταλήγει σ’ έναν, κατά τη συνήθεια της εποχής. Πάνω από αυτό μια γυάλινη κατασκευή επί της στέγης, επιτρέπει τον άνωθεν φωτισμό.

Κατά μήκος του κτιρίου υφίστανται και στους δύο ορόφους, φαρδείς διάδρομοι και εκατέρωθεν αυτών αίθουσες, ορισμένες από τις οποίες, οι μεγαλύτερες, χρησιμοποιούντο ως ακροατήρια. Οι υπόλοιπες ήταν γραφεία των δικαστών, των δικαστικών υπηρεσιών και του δικηγορικού συλλόγου. Στον όροφο, η αίθουσα του Εφετείου Θράκης βρίσκεται πάνω από την κεντρική είσοδο όπου και η προαναφερθείσα κιονοστοιχία. Είναι προφανές ότι κατά το παρελθόν, ενδεχομένως κατά τη διάρκεια των εκτεταμένων παρεμβάσεων της δεκαετίας του ’50, πραγματοποιήθηκαν και σημαντικές εσωτερικές διαρρυθμίσεις χωρίς ωστόσο να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία του κτιρίου. Μεταγενέστερα τη δεκαετία του ’80, κατασκευάσθηκαν χώροι γραφείων με ξυλοκατασκευές, στις άκρες  των εσωτερικών διαδρόμων.

Όλοι οι εσωτερικοί τοίχοι του κτιρίου είναι ξυλόπηχτοι (μπαγδατί). Τα επιχρίσματα του κτιρίου αρχικά είχαν γίνει από λάσπη, ενώ μεταγενέστερα προστέθηκαν και οριμένα με αδρανή υλικά.

Το ελεύθερο ύψος και των δύο ορόφων είναι σημαντικό και ανέρχεται περί τα 4,5 μέτρα. Τη δεκαετία του ’90 αντικαταστάθηκαν, ατυχώς, όλα τα ξύλινα εσωτερικά κουφώματα με αλουμινίου σε πράσινο σκούρο χρώμα. Ευτυχώς διασώθηκαν  οι ξύλινες εσωτερικές θύρες που διαθέτουν χαρακτηριστικά μεγάλο ύψος. Επίσης, παρατηρούμε ότι η ηλεκτρική εγκατάσταση του κτιρίου είναι εξωτερική, καθόσον ο δημοτικός ηλεκτροφωτισμός της Κομοτηνής πρωτολειτούργησε τη δεκαετία του 1930, στο χώρο των πρώην ψυγείων Ιατράκη – Πατρικαλάκη – Ιμαρέτ.

Αναφορικά με τον εσωτερικό διάκοσμο του κτιρίου πρέπει να αναφερθούν:

  • Ο υπόστυλος εξώστης πάνω από την κεντρική είσοδο, προσπελάσιμος από το ακροατήριο του Εφετείου, με περίτεχνο χυτοσιδηρό κιγκλίδωμα.
  • Τα παράθυρα του ισογείου με κυκλικό υπέρυθρο, κορνίζα και ψευδοκλείδα διακοσμημένη με απλές παραστάσεις.
  • Τα παράθυρα του ορόφου με κορνίζα και επίστεψη κυκλικού τμήματος.
  • Η στέψη του εξώστη στο κέντρο του κτιρίου με καμπύλη ανύψωση του στηθαίου εγκιβωτισμού όπου πιθανολογείται η ύπαρξη επιγραφής μη ορατής σήμερα.

Μακροσκοπικά δεν εντοπίζονται εμφανείς τροποποιήσεις του εξωτερικού διακόσμου κατά το μακρινό παρελθόν.

Πρέπει να αναφερθεί ότι εντός του υπάρχοντος κτιρίου υπάρχουν ιδιαίτερης αισθητικής, αλλά και συναισθηματικής αξίας έπιπλα και κατασκευές, όπως δικαστικές έδρες, εδώλια, έδρανα, βιβλιοθήκες, έπιπλα, κ.λ.π., τα οποία πρέπει να διασωθούν.

Κ. Κατσιμίγας
Δικηγορικός Σύλλογος Ροδόπης, «Το Παλιό Δικαστικό Μέγαρο», λεύκωμα – ημερολόγιο 2005
Επιμέλεια-Σχεδιασμός έκδοσης: Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη
Φωτογραφίες: Χαράλαμπος Γκιριτζιώτης

εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών εμφάνιση φωτογραφιών
© 2008 Δικηγορικός Σύλλογος Ροδόπης | Νομικό Σημείωμα
Υλοποίηση © Πάτσαρης Σ. Παναγιώτης
+30 25310 31163
+30 25310 20589 Fax